Pochodzenie nazwiska

Szukając swoich przodków dość szybko dochodzimy do pytania – co właściwie oznacza nasze nazwisko, skąd się wzięło? Czasem odpowiedź na te pytania jest oczywista, ale zdarza się też tak, że sami nie potrafimy uzyskać odpowiedzi.

Moją pierwszą myślą było oczywiście wklepanie w googlu frazy „pochodzenie nazwiska Gruca”. Jeden z pierwszych wyników prowadził do wątku „Pochodzenie nazwiska” na genealodzy.pl.  14 lutego 2007 o znaczenie nazwisk Borgulat, Tukaj, Puchała, Gruca, Pietrzak, Praski pyta Jacek Tomczyk, twórca i prezes naszego towarzystwa. 16 lutego odpisuje Adam Kalemba: Witaj Jacek! Etymologia z książki prof. K. Rymuta. Gruca 1399 – od stp. gruca ” owies, kasza”, też gw. grucza „guz”.

I właściwie ta odpowiedź wyczerpuje temat, niesie informację, że pierwszy zapis nazwiska Gruca pochodzi z 1399 r. i to nazwisko pochodzi od staropolskiego słowa gruca oznaczającego kaszę.

Wypadałoby przy okazji napisać o wspomnianym autorze. Prof. dr hab. Kazimierz Rymut, językoznawca, onomasta, kierownik Zakładu Onomastyki Polskiej w Instytucie Języka Polskiego PAN w Krakowie, redaktor naczelny czasopisma „Onomastica” (za Wikpiedią). Jego dwie najbardziej wykorzystywane przez genealogów publikacje to Słownik nazwisk używanych w Polsce na początku XXI wieku oraz Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny. Pierwsza praca prezentuje występowanie nazwisk w Polsce na początku lat 90-tych XX wieku – dane zostały zaczerpnięte z systemu PESEL. Te dane można wykorzystać do stworzenia mapy z graficzną prezentacją występowania nazwiska na terenie Polski. Druga praca (jej publikacja internetowa jest w planach Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego) przedstawia źródłosłów większości polskich nazwisk. Z tej książki pochodzi ciekawostka, że „Najrzadszym nazwiskiem w Polsce, wymienionym przez Kazimierza Rymuta w pracy Nazwiska Polaków : słownik historyczno-etymologiczny jako używane przez jedną osobę w województwie białostockim było nazwisko Cichowszędzieszybkodajka. Prawdopodobnie było to także jedno z bardziej obscenicznych polskich nazwisk, obecnie nie jest używane” (źródło).

Jednak moje poszukiwania dotyczące pochodzenia nazwiska Gruca trwały nadal. Więcej informacji przyniosły mi dwa zakupy na allegro.

Pierwszy to Stanisław Rospond, Słownik nazwisk śląskich, część II: G-K, 1973. Wg tego autora etymologia nazwiska Gruca przestawia się tak:  Gruca – nazwa prymarna, odapelatywna, od nazwy pokarmu – cf. gruca ‚kasza’. Gruc- || Grucz-; cf. gruca ‚owies, kasza, jęczmienna’, niem. Grütze ‚kasza'; cf. też gruca, grucza, gruczoł, gw. śl. grucza ‚guz’. Gruca, Grucka a. Gruczka, Grucki; ogpol. Grucela.

Dowiedziałem się wobec tego, że Gruca jest blisko związane z niemieckim słowem Grütze oznaczającym kaszę. Pierwszy zapis nazwiska na terenie Śląska pochodzi z księgi ochrzczonych Liber Baptisatorum Ecclesiae Loncznicenis (Łącznik, pow. Prudnik), Anno 1684-1715, sygn. 384a; 1691, str. 31.

Jednak największym hitem okazał się niepozorny Rocznik Gdański z 1994. W nim trafiłem na artykuł Nazwiska Grucza, Gruca, Gruza i ich formy pochodne. Autorem jest prof. Edward Breza, członek Międzynarodowego Komitetu Onomastycznego w Lowanium – Belgia, Komisji Onomastycznej KJ PAN w Warszawie i Komitetu Redakcyjnego „Onomastica” w Krakowie.

Artykuł zajmuje kilka stron, więc nie przytoczę go w całości, jedynie kilka fragmentów.

Pierwsze zapisy nazwiska Gruca: Dla epoki staropolskiej mamy poświadczenia ze Słownika staropolskich nazw osobowych pod red. W. Taszyckiego i M. Malec z roku 1399 z ksiąg wielkopolskich, z roku 1414 z ksiąg miasta Poznania, z roku 1400 notują je księgi krakowskie. Z epoki średniopolskiej nazwiska Grucza ze Śląska z roku 1693 przytaczają H. Borek i U. Szumska (Nazwiska mieszkańców Bytomia). Z r. 1748 poświadcza interesujące nas nazwisko na Śląsku S. Rospond. Z Nowotarskiego z roku 1690 poświadcza nazwisko Grucza J. Bubak. Wariant Gruczka przynosi z Opoczyńskiego z roku 1543 G. Surma.

Etymologię nazwiska wyjaśnia prof. Breza w sposób następujący:

Poświadczenia nazwiska Grucza z końca XIV w. pokazują, żeśmy ten wyraz zapożyczyli przed XV w.; kiedy to dokładnie nastąpiło, trudno powiedzieć. Przejęcie niemieckiego Grütze w postaci gruca jest pożyczką słuchową z wymienieniem końcowego niemieckiego -e na polskie -a.

Rozwój znaczenia zapożyczonego rzeczownika gruca i grucza w polszczyźnie można tak usystematyzować. Najpierw oznaczał on ekwiwalentnie to samo co w niemczyźnie, tzn. ‚kaszę, krupy’, potem ‚potrawę z kaszy owsianej, jęczmiennej, gryczanej’, następnie ‚marne jedzenie’, z kolei znaczenie ‚narośl, guz, choroba gardła’ powstała drogą przenośni: guzy na ciele przypominały ‚ziarenka kaszy’. Również medycyna określa rodzaj dobrotliwego guza skórnego kaszakiem. (…)

W polszczyźnie ogólnej wyraz krupa, częściej w liczbie mnogiej krupy, wyparł zapożyczony wyraz gruca i grucza. Semantycznie więc widać wyraźnie, że nazwisko Grucza i wariantywne Gruca było genetycznym przezwiskiem albo od ulubionych (raczej koniecznych za względu na niezamożność) potraw, albo od cechy fizycznej (garb, narośl). Oczywiście w różnych regionach Polski nazwisko to mogło powstać niezależnie i nawiązywać do różnych znaczeń podstawowego wyrazu grucza.

I w ten sposób zdobyłem bogaty materiał naukowy poparty znakomitym autorytetem prof. Edwarda Brezy, który choć związany z Kaszubami, napisał artykuł o nazwisku, które występuje głównie na terenie południowej Polski.

A o tym jak mi się udało trafić na ten artykuł w Roczniku Gdańskim – innym razem.

65 myśli nt. „Pochodzenie nazwiska

  1. Pingback: Jak wydajnie szukać źródeł na allegro | Genealogia dla każdego, poradnik

  2. Szymon Gruca Autor wpisu

    Gdyby ktoś z odwiedzających chciał – mogę sprawdzić i przepisać dane z ” Stanisław Rospond, Słownik nazwisk śląskich, część II: G-K”. Polecam :)

  3. Tea Åkerlund

    Witam.
    Mam prosbe o sprawdzenie co oznaczaja nazwiska ktore sa w mojej rodzinie Kiepura Gibes Trzcinska Pazera Kruszynski.
    Z gory dzienkuje Panu za poswienczony czas.

  4. Szymon Gruca Autor wpisu

    Kiep – nazwiska prymarne, odapelatywne, pochodzące od cechy wewnętrznej – cd. kiep (też gw. śl.) od XV w. ‚głupiec, niezdara’, Kiepidziura, ogpol. Kiepal, Kiepara, Kiepas, Kiepidoj, Kiepiec, Kiepsnia, Kiepta, Kiepul, Kiepur, Kiepura, Kiepus, Kiepusek, Kiepusz.
    Gibes nie ma, jest Gibas (cf. też gw. śl. gibas ‚mężczyzna wysmukły, wysoki'; gw. śl. też gibasić, gibasować ‚leniuchować’.
    Kruszyński – nazwisko sekundarne, odapelatywne, odmiejscowe – cf. Kruszyna n. m. pow. Brzeg.
    Tom „Słownika nazwisk śląskich”, który mam zawiera nazwiska na literę G-K. Proszę pamiętać, że odnosi się wyłącznie do źródeł śląskich.
    Tyle p. Rospond, od siebie dodam, że nazwisko Kiepura często pojawia się w mojej ojczystej parafii Truskolasy.
    Pozdrawiam

  5. Bogusław

    Witam. Ja z innej strony. Czy napisałbyś coś z tego słownika o nazwisku Grajoszek.

  6. Szymon Gruca Autor wpisu

    Grajoszek – nazwisko sekundarne, odapelatywne, z elementem formantowym -ek pochodzące od : Grajosz : Graj(a) tak jak Dobroszek : Dobrosz.
    Graj- Gral- Grał- to częsta baza nazewnicza: grać, gra, zabawa.
    W materiałach źródłowych Grajoszek pojawia się w XX wieku, w postaci Grajossek, w Adressbuch Beuthen (Bytom) 1930
    Pozdrawiam

  7. Szymon Gruca Autor wpisu

    Korus – nazwisko sekundarne, odapelatywne, z elementem formantowym -s.
    Korus : Kor(a) z przyrostkiem -us: Gamus, Miętus.
    Na śląsku pierwsze wystąpienie w XIX w. „Catalogus Cleri Diozezis Vratizlav. subditione Borussica”, 1831, sygn. II b 140, s. 414
    oraz „Catalogus alumonrum seminari cleriacalis Vratislaviensis”, 1787 – 1876, sygn. II c 3, s. 366
    Pozdrowienia

  8. Justyna

    Witam serdecznie. Również szukam znaczenia mojego nazwiska. Dodatkowo próbuję ustalić czy rzeczywiście jest szlacheckie i czy rodzina posiada herb. Bardzo proszę by napisał Pan o nazwisku Walkowski.

  9. Szymon Gruca Autor wpisu

    Tak jak napisałem w komentarzu, posiadam tylko część II, nazwiska na litery G-K. A na heraldyce się niestety nie znam…

  10. Justyna

    Przepraszam, musiałam przeoczyć tą informację. Dziękuję za odpowiedź.

  11. Kazimierz Starzyński

    Nie mieszkam w Polscs i przypadkiem dowiedzialem sie ze wielu jest o nazwisku STARZYńSKI na swiecie, ale co ono oznacza i skad pochodzi to juz nie wiem a bardzo bym chcial.Prosze o pomoc a jednoczesnie słuze E-mailem w celu wymiany informacli po polsku i po angielsku.
    z powazaniem
    Kaz

  12. Jade Viking

    To teraz prosze bardzo o wyjasnienie nazwiska Zderski/Zdyrski,najwczesniej mi znane z Koprzywnicy ca 1750 (nawet Bzderski),pozniej wystepujace w sandomierskim.Prawie wszyscy Z/Z -scy zajmowali sie kowalstwem.Czy moze nazwisko to miec zwiazek z kowalstwem/hutnictwem/rudnictwem , np ” zdzierac” rude darniowa?
    Czy nazwisko ma zwiazek z nazwiskami :Pajzderski,Pazderski,Zdera,Zdziarski itp ?Podobno w gwarze lasowiackiej e=y ,czyli Zd-e…,Zd-y…
    Jak stare moze byc to nazwisko?
    Zycze wspanialej Kupaly !

  13. Dorota

    Witam serdecznie. Chciałabym dowiedzieć się coś o moim panieńskim nazwisku ” CHALIŁ”, wiem że, mój pradziadek był rosjaninem. Proszę o pomoc. Dziękuję !

  14. iwona

    Witam serdecznie,chcialabym dowiedziec sie cos o moim panienskim nazwisku ‚ZIEJKA’.Wiem ze moje rodzinne korzenie pochodza z Tarnowa,Wierzchoslawic i Biskupic Radlowskich, tam mieszka duzo dalszej rodziny o tym nazwisku.Chcialabym wiedziec z jakiego rodu sie wywodzi.Prosze o pomoc i z gory dziekuje.

  15. Szymon Gruca Autor wpisu

    Posiadam tylko część II, nazwiska na litery G-K. Nie mam w związku z tym nic o nazwiskach Starzyński, Zderski, Bzderski, Chalił, Ziejka i Bojur.

  16. Szymon

    Witam chciałbym się dowiedzieć coś o nazwisku Kachnic. Proszę o pomoc i z góry dziękuję…

  17. Szymon Gruca Autor wpisu

    Nazwiska Kachnic nie ma w słowniku, jest jedynie informacja o pochodzeniu przedrostka Kach-: podstawa hipokorystyczna typu Stach : Stanisław; a zatem od Kazimierz lub Katarzyna.

  18. Anna

    Witam speców. Może w swoich zasobach spotkaliście się z nazwiskiem Juniewicz, Gałkowski?
    Pozdrawiam i wszystkiego dobrego:))

  19. Szymon Gruca Autor wpisu

    Gałkowski XVIII w. Gailkowsky: Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Steür-Catastrum des Oppelschen Kreyes, 1743; Galkowsky: tamże; XX w. Gałkowski: Księga adresowa Śląska II, Katowice 1927.
    II A 3 (nazwisko sekundarne, odapelatywne, z przyrostkiem -ski) – cf. Gałków nazwa miejscowa.
    Dużo bogatsze są cytowania nazwiska Gałowski.
    Juniewicz – brak w „Słowniku nazwisk śląskich”.
    Pozdrawiam

  20. Ewelina

    Mam problem z moim nazwiskiem. Czy może pomóc mi ktoś je wytłumaczyć? Brzmi ono tak: JACIUBEK . Bardzo proszę

  21. Marek

    Witam chciałbym sie czegoś dowiedzieć na temat nazwisk: Poprawa, Imiolczyk lub Imiołczyk, Martinek i Grundszok lub Grundschock,
    Pozdrawiam Marek

  22. Szymon Gruca Autor wpisu

    Imialczyk, Imiolczyk, Imielczak, Jmielczak: czes. jmeli ‚jemioła’, cf. też gw. śl. imiał ‚jemioła’. Pierwsze wystąpienia w XX w.
    Nazwisko sekundarne, odapelatywne, z elementem formantowym -k.
    Pozostałych nazwisk brak. Pozdrawiam

  23. Marek

    Nie wiem czy nie w dał się błąd w to co napisałeś że pierwsze wystąpienia w XX wieku w moim drzewie z tym nazwiskiem doszłem do początku XIX wieku. Józef Imiołczyk ur. 24 listopad 1837 Kalina rodzice Błażej Imiołczyk i Maria Imiołczyk z domu Bazoń ;)
    Pozdrawiam Marek

  24. Szymon Gruca Autor wpisu

    Dane, które przytaczam (w artykule o tym piszę) pochodzą z książki: Stanisław Rospond, Słownik nazwisk śląskich, część II: G-K, 1973. Autor badał archiwalia dotyczące tylko Śląska.
    Z XVIII w. odnotował wcześniejszą formę Imioła / Jemioła.
    Pozdrawiam

  25. Ola

    Dzień dobry, czy jest możliwość sprawdzenia pochodzenia nazwiska Fijak? Dziękuję, pozdrawiam serdecznie :)

  26. Szymon Gruca Autor wpisu

    Guzy – nazwisko prymarne, odapelatywne, pochodzące od cechy zewnętrznej: staropolskie guzy – ‚karłowaty, pędrakowaty’.
    Pojawia się w XVIII w. w księgach parafii Mysłowice (1785), w XIX w. w postaci Guse w księgach adresowych Wrocławia (1866, 1895), Guzy akty parafii Wiśnicze (1834)

  27. Aleksandra

    Proszę, jeśli to możliwe o przybliżenie pochodzenia nazwiska „Nasiadko”. Mój dziadek pochodził ze Wschodu, jednak nie wiem dokładnie skąd.
    pozdrawiam

  28. Paulina

    Witam. Szukam pochodzenia i znaczenia nazwiska „kułynycz’ Prosze o szybka odpowiedz. Pozdrawiam.

  29. ewelina

    tzn poszukuje etymologii oraz jakim procesom zachodzilo nazwisko komorek :)

  30. Szymon Gruca Autor wpisu

    Komorek, czyli ogólniej Komor to wg S. Rosponda nazwa prymarna, odapelatywna, pochodząca od nazw zwierząt – stpol. i śl. komor ‚komar’, liczba przykładów Komor (85) i Komar (3) wskazuje na typowość wyrazu Komor.
    Nazwisko Komor pojawia się w XVIII w. w Landrasamt Rosenberg Steur Cataster Duplikat 1748, s. 166
    Komorek w XIX w. w aktach Komisji Generalnej Archiwum Państwowego we Wrocławiu – Grendzin (Grzędzin) kreis Cosel, 1871-1885

  31. Milena

    Witam,
    miałabym prośbę o sprawdzenie nazwiska ŚWIĘTOCHOWSKI – pochodzenie i etymologia. Z góry dziękuję za pomoc!

  32. Szymon Gruca Autor wpisu

    Świętochłowski jest na literę Ś. Wyżej wyjaśniłem już 6 razy, że posiadam książkę pana Stanisława Rosponda, Słownik nazwisk śląskich, część II: G-K. Wydana została też część I, ale tej nie mam.
    Najwięcej informacji o etymologii nazwisk można znaleźć w Słowniku nazwisk… prof. Kazimierza Rymuta, ale tej pozycji niestety nie mam.
    Pozdrawiam

  33. Darka

    Witam serdecznie. Właśnie jestem w trakcie wypełniania albumu mojego dziecka i potrzebuję wiedzieć coś na temat pochodzenia nazwiska „SZRUL” czy udzieli mi Pan jakiekolwiek pomocy?

  34. Angelina

    Poszukiwałam etymologii nazwiska Armański. Nie znalazłam zbyt wiele na stronach dotyczących tego tematu dlatego zwracam się do Pana. Mógłby Pan pomóc? :)
    Zastanawiałam się czy może pochodzić od słowa Ormianin, gdyż znalazłam podobnie brzmiące nazwisko Armeński. Ktoś kiedyś wpominał, że dawniej mogło znajdować się jeszcze „H” lub „CH” przed nazwiskiem Armański, ale nie jest to potwierdzona informacja. Będę bardzo wdzięczna…

    Pozdrawiam

  35. Magda

    Witam. Czy mogłabym się dowiedzieć czegokolwiek o pochodzeniu nazwiska Grumuła ? Pozdrawiam

  36. ania nagadowska

    Witam! Chcialabym sie wiecej dowiedziec o pochodzeniu nazwiska Iskierski ( to nazwisko mojego pradziadka). Znalazlam cos na stronach rosyjskich, ale niestety nie udalo mi sie niczego znalezc na stronach polskich. Dziekuje serdecznie!

  37. Magdalena

    Witam, a czy może mi Pan powiedzieć czy jest tam informacja o nazwiskach
    Białas
    Sobierajska/Sobierajski
    Etc
    Kowalewska/Kowalewski
    Korzeniewska/Korzeniewski
    z góry dziękuję :)

  38. Szymon Gruca Autor wpisu

    Iskr-, Iskier-; cf. iskra ‚drobniutka cząsteczka płonącego i jarzącego się ciała, błysk’. Iskierka, Iskra, Iskrowy; czeski Jiskra.
    Źródeł występowania nazwiska Iskierski nie ma, są: Iskra, Iskierka, Iskrowy.

    W „Słowniku nazwisk śląskich Tom II G-K” nazwisk Białas, Sobierajski oczywiście nie ma.
    Kowalewski – nazwisko sekundarne odapelatywne, z przyrostkiem -ski, odmiejscowe i sztuczne – cf. Kowale n.m., pow. Trzebnica, Wrocław (dzielnica), Kowalewo pow. Wschowa, częste n.m. w Polsce.
    Występuje w XIX w. m.in. w Księgi metrykalne parafii kat. Kluczbork 1849, Księga adresowa Wrocław 1895.
    Korzeniewski – nazwisko sekundarne odapelatywne, z przyrostkiem -ski, odmiejscowe i sztuczne – cf. Korzeniew n.m., pow. Kalisz.
    Korzeniewski XX w. Korzenewski: cmentarz kat.-ewang. Milicz, Korzeniewsky: Księga adresowa Racibórz 1932.

  39. Zibi

    Witam, prosiłbym o znaczenie nazwiska NAWARA. Moje rodzinne strony to woj. Świętokrzyskie. Dziekuje za odp. Pozdrawiam : )

  40. Szymon Gruca Autor wpisu

    Jak pisałem wielokrotnie, posiadam książkę pana Stanisława Rosponda, Słownik nazwisk śląskich, część II: G-K. Wydana została też część I, ale tej nie mam.
    Najwięcej informacji o etymologii nazwisk w Polsce można znaleźć w Słowniku nazwisk… prof. Kazimierza Rymuta, ale tej pozycji również niestety nie mam.

Możliwość komentowania jest wyłączona.